Fransa Cumhurbaşkanı Charles De Gaulle, ünlü Fransız filozof Sartre için şu meşhur cümleyi kurmuştur: “Sartre Fransa’dır”. Bazı figürler bir toplumu birleştiren özelliklere sahiptir. Dün 79 yaşında vefat eden İlber Ortaylı da Türk toplumu için sembolik bir figür haline gelmiş isimlerden biriydi. Vefatından sonra toplumun her kesiminden gelen taziye mesajları da bunu doğrular nitelikte.
Ortaylı ardında birçok akademik eser, televizyon programı, akademik toplantı, sohbet kaydı bıraktı. Eskilerin deyimiyle velûd (üretken) bir insan olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Hocası, “Şeyhü’l-Müverrihîn” ve “Tarihçilerin Kutbu” gibi isimlerle anılan dünyadaki en büyük Osmanlı tarihçisi Halil İnalcık’tır. Halil İnalcık ile yaptığı bir söyleşide İlber Hoca, Chicago Üniversitesi’nde bulunduğu dönemde orada Profesör olarak görev yapan İnalcık’ın öğrenciler arasındaki lakabının “Vezir-i Azam” olduğunu ifade etmişti.
İlber Ortaylı’nın en önemli akademik çalışmaları arasında “İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı”, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu”, “Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahalli İdareler 1840-1880” gibi eserleri bulunmakta. Ben bu yazıda merhum hocanın biyografisinden bahsetmeye gerek duymuyorum çünkü bu konuda fazlasıyla bilgi var. Benim burada değinmek istediğim konu hocanın akademik hayatının içinde çok bilinmeyen bir yönüne işaret etmek.
Ortaylı, sahip olduğu derin kültürel birikim ve filolojik yetkinlik sayesinde tarih ve diğer sosyal bilimleri öylesine harmanlayarak çalışmalar yürütüyordu ki bu geniş spektrumda çok farklı konularla ilgili çalışmalara imza atabiliyordu. Esasen bu durum, hocanın sosyal bilimlere bütünlükçü bakışının bir yansımadır. Coğrafyasız, lisansız, uluslararası ilişkiler perspektifinden yoksun bir tarih okumasının eksikliğine her daim vurgu yaptığını görebiliyoruz. İşte bu bütünlükçü bakışının bir yansıması olarak İlber Hoca’nın başka bir alanda da kalem oynattığını, Türk iktisat tarihi alanına da katkı sunduğunu görüyoruz.
Bir akademik çalışmam sırasında varlığından haberdâr olduğum bu çalışma, 1983 yılında Yapıt Toplumsal Araştırmalar Dergisi’nde yayımlanan “Osmanlılarda İlk Telif İktisat Elyazması” başlıklı makalesidir [1] [2]. Ortaylı, Viyana’daki Millî Kütüphanede yer alan Şark Yazmaları bölümünde yazarı belirsiz Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış bir risâle bulmuştur. Tesadüf ettiği bu risâlenin adı “Risâle-i tedbir-i umran-ı mülkî”dir. Yani günümüz Türkçesiyle “Politik Ekonomi Risâlesi” olarak ifade edebiliriz.
İlber Ortaylı, risâlenin yazarı konusunda kesin bir yargıya varmanın mümkün olmadığını belirtir. Bununla birlikte metnin, Osmanlı sarayındaki Tercüme Odası’nda görev yapan bir gayrimüslim tarafından kaleme alınmış olabileceğini ihtiyatla ifade eder. Başka bir görüş ise eserin, 1830’lu yıllarda Londra ve Paris gibi Avrupa şehirlerinde sefirlik görevlerinde bulunan Mehmed Nuri Bey’e ait olabileceğini ileri sürmektedir [3].
Viyana Millî Kütüphanesi’ndeki bu keşfinden hareketle 1983 yılında makalesini yayımlayan Ortaylı, o güne dek Osmanlı’daki ilk modern iktisat kitaplarının 1850’lerden sonra telif edildiği yönündeki literatür bilgisini güncelleyerek bu tarihin daha erken bir döneme uzandığını ortaya koymuştur.
Bu tespit yalnızca Türk iktisat literatürünün başlangıcını birkaç on yıl geriye çekmekten ibaret değildir. Aynı zamanda Osmanlı aydınlarının modern iktisat düşüncesiyle temasının sanılandan daha erken başladığını göstermesi bakımından da önem taşır. Devlet yönetimi, maliye, ticaret ve ekonomik düzen üzerine yürütülen bu erken tartışmalar; ilerleyen dönemde Osmanlı’da bankacılık, sigortacılık ve diğer modern finans kurumlarının ortaya çıkacağı entelektüel zeminin daha iyi anlaşılmasına da katkı sunmaktadır.
İlber Ortaylı’nın Türk iktisat tarihine katkısını yalnızca bu makale ve tespitle sınırlı görmek elbette yanlış bir değerlendirme olacaktır. Kendisinin Osmanlı iktisat tarihini ilgilendiren pek çok çalışması bulunmaktadır. Ortaylı yalnızca bir tarihçi değildi. Sosyal bilimlerin farklı alanlarına temas eden, fikir üreten ve geniş bir entelektüel ufka sahip gerçek bir Türk âlimiydi.
Ailesinin, öğrencilerinin ve sevenlerinin başı sağ olsun. Allah rahmet eylesin.
Kaynaklar
[1] Abdulkadir Atar, 2024. Millî İktisat Bağlamında Türk Sigortacılığının Temelleri. Yüzüncü Yılda Türk Sigorta Sektörü: Kapsamlı Bir Bakış ve Politika Önerileri, Editör: Behlül Ersoy, ss. 13–30.
[2] Makalenin ilk yayımlanışı: İlber Ortaylı, 1983. “Osmanlılarda İlk Telif İktisat Elyazması”, Ankara: Yapıt Toplumsal Araştırmalar Dergisi, 46/1, ss. 37-44. Sonraki yıllarda aynı çalışma şu kitap içinde de yer aldı: İlber Ortaylı, 2007. “Batılılaşma Yolunda” (Osmanlılarda İlk Telif İktisat Elyazması). İstanbul: Merkez Kitaplar.
[3]Metin Aydar, 2016. Risâle-i Tedbîr-İ ‘Umrân-ı Mülkî: Osmanlı Devleti’nde İktisat İlmine Dair Bir Risâle. Tokat: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi.
